Zorgeloos terug naar het werk?

In januari vroeg TV-programma De Monitor aan de NVAB een enquête uit te zetten over problemen in kantoortuinen.
Zo’n 90 leden van die beroepsvereniging van bedrijfsartsen vulden die in. Ruim 60 procent pleitte voor afschaffen van kantoortuinen. De TV-uitzending van 24 februari maakte veel los. Reden voor hernieuwde aandacht.

Omvang populatie substantieel
De literatuur wijst op het ontbreken van helderheid over het begrip ‘kantoortuin’. Sterker nog: er bestaat geen heldere definiëring van kantoorwerk. De Nederlandse Enquête Arbeidsomstandigheden vraagt er niet naar. Het Planbureau voor de Leefomgeving heeft een definitie van kantoorgebouw, d.i. een gebouw (vrijwel) exclusief voor bureau gebonden arbeid. Daaruit valt af te leiden dat een kwart van alle werkenden in Nederland in zo’n gebouw werkt. Daarnaast is er kantoorwerk in andere gebouwen die voornamelijk bestemd zijn voor materiële productie, zorg, opslag en distributie. Dat is basis voor de veel gehoorde schatting dat meer dan de helft van de werkende bevolking in het Westen grote delen van de dag in een kantoor verblijft. Al zijn er geen exacte getallen of definities, de groep kantoorwerkers is hoe dan ook zeer groot.

Besparingen
De kantoortuin staat al langer negatief in de belangstelling. Het concept is al ruime een halve eeuw bekend, en is zeg de laatste 20 jaar ‘het nieuwe normaal’ geworden. Het heet dat arbeidsorganisaties fors besparen op ruimte en dus gebudgetteerde kosten. Communicatie, samenwerking, interactie, uitwisseling van ideeën zouden de opbrengst zijn. Daartegenover staan veel enquêtes en onderzoeken die dat op z’n minst relativeren. Er is sprake van meer ziekteverzuim, gedaalde productiviteit en veel fouten. Rond de helft van geënquêteerden in kantoortuinen meldt een gebrek aan privacy resp. concentratieproblemen; in traditionele kantoren is dat een kwart resp. een derde. Mensen zouden zich zelfs eenzaam voelen.

Geluid
Het achtergrondgeluid in de open kantoortuinen levert veel ergernis. Is dat te maskeren door voorbeeld ruis? Onderzoek levert geen eenduidig bewijs. Een promovenda constateerde dat bij ruis mensen zich makkelijker focussen, maar dat tegelijkertijd veel mensen de ruis als ongewenst ervaren. Haar pleidooi twee jaar geleden was introduceren van stilte- en concentratieruimtes en -gebieden. Inmiddels lijken geluiddempende koptelefoons een nieuw normaal, getuige het bloeiende bedrijfstakje voor deze persoonlijke beschermingsmiddelen.

Biologische agentia?
Airco en mechanische ventilatie hebben de faam - nagenoeg geheel ten onrechte - ziektekiemen te verspreiden. Het eten van koekjes en boterhammen boven toetsenborden bevordert daarin een microbiologisch interessante ambiance: onhygiënisch maar niet zo gezondheidsschadelijk als leveranciers van kantooruitrusting willen doen geloven. Het is redelijk aan te nemen dat zij straks toch weerklank zullen vinden voor hun idee: geen gedeelde toetsenborden meer op de wisselwerkplekken, iedere werkende in de kantoortuin een eigen toetsenbord en muis.

Terugkeer naar kantoor en kantoortuin
Het Delftse Center for People and Buildings is hét Nederlandse kennisinstituut. Het bepleit onder meer maximaal acht kantoorwerkers in één ruimte. Dat lijkt nauwelijks praktijk in Nederland. (Het centrum relativeert overigens ook de ruimtewinst door kantoortuinen. Het moderne Agile werken vraagt zowel grote als kleine overlegruimtes als stilteplekken. De praktijk lijkt dat Agile werken net zoveel ruimte gebruikt als het traditionele kantoor.)

Er loopt diverse onderzoek naar het thuiswerk ten gevolge van de coronacrisis. TNO meldt als eerste resultaten dat thuiswerkers met de tijd zeggen te winnen aan productiviteit, al is die erg matig. Er is opmerkelijk veel ervaring van een hoog niveau van saamhorigheid.

De terugkeer naar kantoor(tuin) - wanneer dan ook - zal zeker niet alleen maar een genoegen zijn. Lucht, licht, geluid, akoestiek, schoonmaak, privacy en de beperkte mogelijkheden van afzondering: het zal alleen maar extra in de belangstelling staan bij de kantoor(tuin)gebruikers.

Professionals aan zet
De Tv-uitzending van De Monitor gaf Kamerlid Gijs van Dijk (PvdA) reden voor vragen. Staatssecretaris Van Ark antwoordde begin april. De Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden zal het thema gaan meenemen. Er bestaan voor kantoren geen specifieke arbonormen. De algemene doelvoorschriften betekenen volgens de bewindspersoon een taak voor de arbodeskundigen om werkgevers en werknemers adequaat te adviseren.

De NVAB plaatste al kort na de Tv-uitzending op haar site een nuttig artikel: wetenschappelijke evidence, een pleidooi voor preventie en vijf algemene adviezen voor verbetering binnen de kantooromgeving. Er valt te hopen dat de arboprofessionals dit snel zullen moeten benutten!  

Bronnen
Onderstaande bevat de bronnen voor dit artikel, in volgorde van verschijnen in de tekst. Diverse van de ‘populaire’ bronnen bevatten verwijzingen naar wetenschappelijke literatuur.